Kendimize Kimin Gözünden Bakıyoruz?

Nelerden hoşlandığımızı, hangi durumlarda zorlandığımızı, nasıl biri olduğumuzu az çok biliyoruz. Kendimizle ilgili sevdiğimiz özelliklerimiz olduğu gibi değiştirmek istediğimiz taraflarımız da var. Peki, hakkımızda bildiklerimizin ne kadarı gerçekten kendi deneyimlerimizden, ne kadarı başkalarının bize bakışından oluşuyor?

Aslında kendimizle kurduğumuz ilişki, yalnızca bize ait bir alanda gelişmiyor. Doğduğumuz andan itibaren başka insanlarla ilişki içinde var oluyoruz. Ailemizin, arkadaşlarımızın, öğretmenlerimizin ve içinde yaşadığımız toplumun bize nasıl yaklaştığı, zamanla kendimize nasıl baktığımızı da etkiliyor.

Bazen kendimizde bir eksiklik fark ediyoruz. Bazen de daha önce sorun olarak görmediğimiz bir özelliğimiz, başkalarının gözünden bakmaya başladığımızda bizi rahatsız etmeye başlıyor. Örneğin daha sessiz biri olmaktan memnunken, bunun çevremiz tarafından özgüvensizlik olarak değerlendirildiğini düşündüğümüzde kendimizi değiştirmemiz gerektiğine inanabiliyoruz.

Burada üzerinde durmaya değer bir mesele var: Kendimizle ilgili hissettiğimiz yetersizlik gerçekten bizim deneyimimizden mi doğuyor, yoksa başkalarının bize nasıl baktığını düşündüğümüzle mi ilgili?

Bu sorunun cevabını bulmak her zaman kolay olmayabilir. Çünkü zaman içinde çevremizden duyduğumuz yorumlar, kendi düşüncelerimizle birbirine karışabiliyor. Birinin bizi “fazla hassas”, “yavaş”, “sessiz” ya da “dağınık” olarak tanımlaması, bir süre sonra bizim de kendimizi aynı kelimelerle görmemize neden olabiliyor. Oysa bir özelliğimizin başkaları tarafından beğenilmemesi, onun mutlaka değiştirilmesi gereken bir eksiklik olduğu anlamına gelmiyor.

Kendimize ait bir değerlendirme ile başkalarının beklentisini ayırabilmek için bazen şu soruyu sormak gerekiyor: Eğer kimse beni bu özelliğim üzerinden yargılamasaydı, ben kendim hakkında yine aynı şeyi düşünür müydüm? Bu soru, başkalarının sesini kendi iç sesimizden ayırmaya yardımcı olabilir. Kendimizi başkalarının bakışından tamamen bağımsız düşünmek mümkün olmasa da, o bakışın hayatımızdaki yerini yeniden değerlendirebiliriz.

Ayna Benlik: Başkalarının Bakışında Kendimizi Görmek

Charles Horton Cooley’nin ayna benlik yaklaşımı tam da bu noktada düşündürücü. Cooley’ye göre benlik algımız, yalnızca kendi deneyimlerimizle değil, başkalarının bizi nasıl gördüğünü hayal etmemizle de şekilleniyor.

Yani bazen kendimizi, karşımızdaki insanın gözünde nasıl biri olduğumuzu düşünerek değerlendiriyoruz. Üstelik karşımızdaki kişinin gerçekten ne düşündüğünü bilmemiz de gerekmiyor. Onun hakkımızdaki düşüncelerine ilişkin tahminlerimiz bile kendimizle ilgili hislerimizi etkileyebiliyor.

Bir toplantıda konuşurken herkesin bizi yetersiz bulduğunu düşünebiliriz. Yeni bir ortama girdiğimizde insanların bizi sıkıcı ya da ilgisiz gördüğüne inanabiliriz. Sosyal medyada başkalarının hayatlarını izlerken kendi hayatımızı daha başarısız değerlendirebiliriz. Oysa bu düşüncelerin önemli bir kısmı, gerçek bir bilgiye değil, kendi zihnimizde oluşturduğumuz varsayımlara dayanabilir.

Zamanla bu değerlendirmeler o kadar tanıdık hâle gelebiliyor ki nereden geldiklerini fark etmiyoruz. İç sesimizde duyduğumuz bazı yargılar, geçmişte karşılaştığımız beklentilerin izlerini taşıyabiliyor. Bir süre sonra bunları sorgulamadan, kendimizle ilgili gerçekler olarak kabul etmeye başlayabiliyoruz.

Özellikle çocukluk döneminde duyduğumuz cümleler, yetişkinlikte kendimize nasıl davrandığımızı etkileyebiliyor. “Sen zaten beceremezsin”, “çok dağınıksın”, “insanlarla iletişim kuramıyorsun” ya da “fazla alıngansın” gibi ifadeler, zamanla yalnızca geçmişte söylenmiş sözler olmaktan çıkıp içimizde sürekli konuşan bir sese dönüşebiliyor. Daha sonra bir hata yaptığımızda, bu ses hemen devreye girerek eski yargıyı doğrulamaya çalışabiliyor.

Elbette başkalarından etkilenmek başlı başına bir sorun değil. Kendimizi zaten ilişkilerimizin içinde tanıyoruz. Başkalarının bize söyledikleri bazen fark etmediğimiz özelliklerimizi görmemizi, yeni şeyler öğrenmemizi sağlayabiliyor. Güvendiğimiz birinin geri bildirimi, davranışlarımızı daha açık bir şekilde değerlendirmemize yardımcı olabilir.

Ancak burada önemli olan, dışarıdan gelen her değerlendirmeyi kendimize ait bir gerçek olarak kabul edip etmediğimiz. Çünkü kendimiz hakkında düşündüğümüz her şeyin doğru olması gerekmiyor. Birinin bizi yanlış anlaması, gerçekten yanlış biri olduğumuzu göstermez. Bir ortamda sessiz kalmamız, her zaman iletişim kurmakta zorlandığımız anlamına gelmez. Bir hata yapmamız da bütün kişiliğimizi açıklamaz.

Değiştirmek İstediğimiz Özelliklerin Ardında Ne Var?

Kendimizle ilgili düşünürken çoğu zaman nasıl biri olduğumuza odaklanıyoruz. Sabırsız mıyız, fazla mı hassasız, neden bu kadar kontrolcü davranıyoruz, neden herkesi memnun etmeye çalışıyoruz?

Hoşlanmadığımız bir özelliğimizi fark ettiğimizde ilk tepkimiz genellikle onu değiştirmek oluyor. Oysa bazen davranışlarımızın ardındaki niyeti anlamak, o davranışı değiştirmeye çalışmaktan daha fazla şey söyleyebilir.

Örneğin sürekli başkalarını memnun etmeye çalıştığımızı düşünelim. Bunu hemen kurtulmamız gereken bir alışkanlık olarak görebiliriz. Ama biraz durup kendimize başka sorular da sorabiliriz:

Burada ne yapmaya çalışıyorum? Neye ulaşmak istiyorum? Kabul görmek mi istiyorum, bir çatışmadan mı kaçınıyorum, yoksa gerçekten karşımdaki insanı mutlu etmek mi istiyorum?

Belki bunların hepsi bir ölçüde doğru. Belki de henüz aklımıza gelmeyen başka bir cevabı var.

Üstelik bugün bizi zorlayan bazı davranışlarımız, geçmişte belirli ihtiyaçlarımızı karşılamış olabilir. Sürekli güçlü görünmeye çalışmak, yardım istememek ya da herkese uyum sağlamak bir dönem bizim için anlaşılır nedenlerle gelişmiş olabilir.

Bugün aynı davranışlar hayatımızı zorlaştırıyor olsa bile, neden ortaya çıktıklarını anlamadan yalnızca onlardan kurtulmaya çalışmak kendimizle kurduğumuz ilişkiyi daha da yorucu hâle getirebilir.

Kendimize Dürüst Olmak Her Zaman Kolay mı?

Kendimize dürüst olmak, yalnızca sevdiğimiz özelliklerimizi fark etmekle ilgili değil. Bazen görmek istemediğimiz taraflarımızla da karşılaşmayı gerektiriyor.

Kıskandığımızı, onaylanmaya ihtiyaç duyduğumuzu, bazen başkalarının düşüncelerinden sandığımızdan daha fazla etkilendiğimizi ya da kararlarımızın her zaman düşündüğümüz kadar bağımsız olmadığını fark edebiliyoruz.

Bunları kabul etmek kolay olmayabilir. Çünkü çoğumuzun nasıl biri olduğumuza ilişkin belirli bir düşüncesi var. Kendimizi anlayışlı, bağımsız veya güçlü biri olarak görüyorsak bununla çelişen bir davranışımızı kabul etmek rahatsız edici gelebilir.

Böyle zamanlarda davranışımızı hemen açıklamaya, haklı çıkarmaya ya da görmezden gelmeye çalışabiliriz. Oysa bazen kendimize biraz daha merakla yaklaşmak, aceleyle bir sonuca varmaktan daha anlamlı olabilir.

Burada önemli olan, kendimizi yargılamadan davranışlarımızın neye hizmet ettiğini anlamaya çalışmak. Bu, yaptığımız her şeyi haklı çıkarmak ya da değiştirmek istemediğimiz anlamına gelmiyor. Yalnızca değişim isteğimizin yanına anlamayı da koyabilmekten söz ediyoruz.

Ayrıca kendimizle ilgili rahatsız edici bir şeyi fark etmemiz, o özelliğin bizi bütünüyle tanımladığı anlamına gelmiyor. Bir durumda bencilce davranmış olmamız, her zaman bencil olduğumuzu göstermediği gibi, bazen onaylanmaya ihtiyaç duymamız da bütün kararlarımızı başkalarına göre verdiğimiz anlamına gelmez.

Kim Olduğumuz Zamanla Değişebilir mi?

Bir başka mesele de kendimizle ilgili soruların bir gün tamamen cevaplanabileceğini düşünmemiz. Sanki yeterince düşünür, geçmişimizi yeterince analiz eder ve davranışlarımızın nedenlerini anlarsak sonunda kim olduğumuzu kesin olarak bileceğiz.

Oysa yaşadığımız sürece yeni deneyimler ediniyor, farklı insanlarla tanışıyor, ilişkiler kuruyor ve bazen hiç beklemediğimiz durumlarla karşılaşıyoruz.

Daha önce hakkımızda çok emin olduğumuz bazı düşünceler değişebiliyor. Bir zamanlar istediğimiz şeyleri artık istemeyebiliyor, eskiden zorlandığımız bir konuda farklı davranabildiğimizi görebiliyoruz.

Örneğin yıllarca kendimizi çekingen biri olarak tanımlamış olabiliriz. Ancak farklı bir çevrede, daha güvende hissettiğimiz ilişkiler içinde çok daha rahat iletişim kurabildiğimizi fark edebiliriz. Bu durumda hangisi gerçek kişiliğimizdir?

Belki de kendimizi tek bir özellikle tanımlamak, değişen koşullar içinde ortaya çıkan farklı taraflarımızı görmemizi zorlaştırıyor.

Üstelik bütün bu değişimler, geçmişteki hâlimizin yanlış ya da eksik olduğu anlamına gelmiyor. Bazen koşullarımız değişiyor, bazen önceliklerimiz, bazen de yaşadığımız deneyimler bize daha önce fark etmediğimiz seçenekler sunuyor.

Bu nedenle kim olduğumuz sorusunun tek ve değişmeyen bir cevabı olmayabilir.

Kendimizi Olduğumuz Halimizle Görebilmek

Bazen kendimizi daha iyi anlamaya çalışmak bile bir tür zorunluluğa dönüşebiliyor. Her davranışımızın nedenini bulmak, bütün duygularımızı açıklamak ve değiştirmek istediğimiz taraflarımız üzerinde sürekli çalışmak gerektiğini düşünebiliyoruz. Sanki kendimizi yeterince analiz edemezsek eksik kalacak, geçmişimizdeki bütün sorulara cevap bulamazsak ilerleyemeyecekmişiz gibi hissedebiliyoruz. Oysa insanın kendisiyle ilgili her şeyi aynı anda anlaması mümkün değil. Bazı duyguların ve davranışların anlamı, ancak zaman geçtikçe ve benzer durumları yeniden yaşadıkça ortaya çıkabiliyor.

Oysa her zaman kendimizi analiz etmek zorunda değiliz. Bazen verdiğimiz bir kararda, bir ilişkide yaşadığımız anlaşmazlıkta ya da hiç beklemediğimiz bir şeye verdiğimiz tepkide kendimizle ilgili yeni bir şey fark edebiliyoruz. Bazen de hiçbir sonuca varmadan yalnızca ne hissettiğimizi fark etmek yeterli olabiliyor. Bir duyguyu hemen açıklamak, onu ortadan kaldırmak ya da doğru bir davranışa dönüştürmek gerekmiyor. Onu bir süre olduğu hâliyle taşıyabilmek de kendimizle kurduğumuz ilişkinin bir parçası.

Bütün çelişkilerimizi çözmemiz, eksiklerimizi gidermemiz ya da her zaman tutarlı davranmamız da gerekmiyor. Sevdiğimiz, zorlandığımız, değiştirmek istediğimiz ve henüz anlayamadığımız taraflarımızla birlikte bir bütünüz. Aynı gün içinde hem güçlü hem kırılgan, hem kararlı hem kararsız, hem başkalarına yakın olmak isteyen hem de yalnız kalmaya ihtiyaç duyan biri olabiliriz. Bu çelişkiler, kim olduğumuzu bilmediğimizi değil, insan olmanın tek bir tanıma sığmadığını gösteriyor.

Belki de kendimizi bulmaya çalışırken zaman zaman gözden kaçırdığımız şey bu. Kendimizi, ancak olmak istediğimiz kişiye dönüştüğümüzde tanıyabileceğimizi düşünüyoruz. Oysa değişmek değerli olsa da, kendimizi kabul edebilmek için önce kusursuz bir hâle gelmemiz gerekmiyor. Bugünkü hâlimiz, üzerinde çalışılması gereken bir proje değil; anlaşılmayı, dinlenmeyi ve zaman zaman olduğu gibi kalmayı hak eden canlı bir deneyim.

Oysa şu an olduğumuz kişi de anlaşılmayı hak ediyor. Geçmişte verdiğimiz kararları, bugün taşıdığımız duyguları ve henüz adını koyamadığımız ihtiyaçları hemen yargılamadan görebilmek önemli. Kendimize karşı daha sabırlı olduğumuzda, değişim de bir zorunluluk olmaktan çıkıp daha doğal bir sürece dönüşebiliyor.

Ve belki kendimizle kurduğumuz ilişkiyi değiştirmeye buradan başlayabiliriz: Nasıl biri olmamız gerektiğini bir süreliğine kenara bırakıp, bugün nasıl biri olduğumuzu gerçekten merak ederek. Kendimize kesin cevaplar vermek yerine, sorularımızın zaman içinde değişmesine izin vererek ve her yeni fark edişi bir eksiklik değil, kendimizle aramızda açılan yeni bir alan olarak görerek.